Bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu: Nguyên nhân và cách điều trị

Bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu thường bắt đầu từ bộ rễ rồi lan dần lên tán, khiến trụ tiêu suy kiệt theo từng mùa. Vì vậy bà con hãy cùng AKIFARM nhận biết sớm, kiểm tra đúng và phòng trị theo mức độ để hạn chế lây lan nhé. Tìm hiểu ngay!

1. Bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu là gì?

Bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu là tình trạng cây suy dần trong thời gian dài. Trong đó cây sinh trưởng chậm lại và lá vàng héo trên toàn trụ rồi rụng dần. Dấu hiệu thường xuất hiện theo mảng trong vườn, ban đầu chỉ vài trụ nhưng sau đó lan sang trụ bên cạnh và tạo thành vùng bệnh rõ.

Nhiều trụ vẫn có thể đậu quả nhưng năng suất rất kém. Trong đó một số trụ có dinh dưỡng tốt hoặc tiêu tơ rễ đang mạnh có thể chống chịu 2 đến 3 năm nhưng về sau vẫn suy.

Khi đào kiểm tra thì bà con sẽ thấy rễ phát triển kém. Dấu hiệu thường thấy các nốt sần nằm rải rác hoặc xếp thành từng chuỗi trên rễ. Ở cây tiêu tơ 1 đến 2 năm sẽ có vàng lá do tuyến trùng dễ bị nhầm với thiếu dinh dưỡng. Nếu bà con muốn nhận biết bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu sớm thì cần nhìn tán lẫn rễ để tránh chẩn đoán sai.

2. Nguyên nhân xuất hiện bệnh chết chậm trên hồ tiêu

Bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu thường là bệnh do nhiều tác nhân kết hợp. Điểm chung là rễ bị tổn thương trước, rồi nấm đất có điều kiện xâm nhập và phá rễ. Trong đó tuyến trùng được xem là tác nhân mở đường. Khi rễ bị u sưng và trầy xước thì nấm Fusarium dễ tấn công mạnh hơn.

Ngoài ra thì rệp sáp hại rễ cũng sẽ làm tăng mức độ bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu, cùng với đó là nước tưới và đất ẩm mang bào tử nấm giúp bệnh lan nhanh. Điều kiện canh tác và môi trường vườn quyết định tốc độ bùng phát. Việc để vườn bí, úng kéo dài và thao tác làm đứt rễ tơ thường khiến bệnh nặng lên.

2.1. Tuyến trùng tấn công rễ cây

Tuyến trùng Meloidogyne incognita tấn công vào hệ rễ và gây nốt u sưng, từ đó các nốt sần này làm giảm khả năng hút nước và dinh dưỡng của cây. Đối với tiêu tơ thì bà con có thể thấy lá non teo nhỏ, bạc màu và vàng đồng loạt trên toàn trụ. Khi bứt lá thấy dai thì nhà vườn nên nghi ngờ tuyến trùng và kiểm tra rễ.

Nếu đào rễ thấy nốt sần rải rác hoặc theo chuỗi, khả năng tuyến trùng đã vào làm tổ rất cao. Trong quá trình này thì cây có thể trì trệ phát triển lâu và chưa chết ngay. Khi vườn bước vào giai đoạn kinh doanh thì rễ tổn thương kéo dài khiến nấm dễ xâm nhập, lúc đó bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu sẽ tiến triển rõ và khó phục hồi hơn.

2.2. Nấm đất xâm nhập qua rễ bị tổn thương

Nấm Fusarium solani thường xâm nhập qua vết thương trên rễ. Khi vào rễ thì nấm làm mô rễ suy yếu và giảm vận chuyển nước lên thân lá. Trong đó rễ bị nhiễm nấm yếu dần nên phần cành lá phía trên nhận nước và dinh dưỡng kém, từ đó cây bắt đầu vàng lá, héo và rụng lá theo thời gian.

Theo diễn tiến thì sợi nấm và bào tử có thể lan dần lên thân và cành. Rễ bắt đầu thối và cây suy liên tục, lâu dần dẫn tới chết trụ. Vì rễ rất nhạy cảm và khó can thiệp trực tiếp, nhà vườn nên ưu tiên phòng và phát hiện sớm bệnh. Khi rễ đã thối nặng thì việc điều trị thường tốn kém mà hiệu quả thu hoạch sẽ thấp sau này. 

2.3. Rệp sáp hại rễ tiêu

Rệp sáp tấn công rễ và làm mô rễ, phần thân gần gốc bị tổn thương. Những vết hại này tạo điều kiện cho nấm Fusarium tấn công và sinh sôi. Khi rệp sáp xuất hiện cùng tuyến trùng thì rễ sẽ càng suy nhanh. Sau đó cây sẽ dễ mất sức, khả năng chống chịu giảm và bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu tiến triển mạnh hơn.

2.4. Điều kiện canh tác không phù hợp

Yếu tố đất thoát nước kém và ẩm kéo dài là điều kiện thuận lợi cho nấm phát triển. Trong đó việc để vườn rậm rạp, thiếu thông thoáng càng làm tình trạng bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu nặng hơn. 

Một số thói quen của bà con như tưới tràn làm nước mang bào tử nấm lây sang trụ kế bên. Khi bệnh đã có sẵn trong đất thì cách tưới này sẽ khiến vùng bệnh mở rộng nhanh. Việc bón phân hóa học đậm đặc trong một lần dễ gây xót rễ và khi rễ bị tổn thương thì nấm đất sẽ có cơ hội tấn công mạnh hơn.

Việc thực hiện những thao tác đào rãnh, xăm đất và làm cỏ quá sát gốc cũng dễ làm đứt rễ tơ tiêu. Khi rễ tơ bị tổn thương thì sẽ khiến hồ tiêu suy yếu và bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu bùng phát nhanh hơn. 

3. Điều kiện phát sinh và lây lan bệnh chết chậm trên hồ tiêu

Bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu thường bộc phát khi vườn có nền đất ẩm và bí kéo dài. Đây là điều kiện môi trường khiến rễ suy và nấm đất phát triển thuận lợi. Bệnh có xu hướng phát sinh theo khu vực thay vì xuất hiện đơn lẻ nên nhà vườn sẽ thường thấy một vài trụ vàng trước rồi lan rộng theo dải.

Con đường lây lan bệnh thường gắn với đất, nước tưới và thao tác chăm sóc. Nếu không khoanh vùng thì mầm bệnh dễ phát tán khắp vườn. Vì vậy khi có dấu hiệu nghi ngờ thì bà con nên kiểm tra rễ sớm và điều chỉnh điều kiện vườn. Thực hiện phòng và trị bệnh càng sớm thì sẽ giúp bà con giảm nguy cơ lan rộng bệnh hơn. 

3.1. Đất ẩm kéo dài, vườn thoát nước kém

Đất ẩm kéo dài làm rễ thiếu điều kiện thuận lợi để hồi phục. Trong đó những khu vực vùng trũng, đọng nước sau mưa hoặc vườn có bồn giữ nước quanh gốc thường bị bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu nặng hơn. Đặc biệt vào mùa mưa thì bệnh dễ xuất hiện thành mảng.

Vì vậy việc khu vườn trồng có hệ thống thoát nước tốt là nền tảng để giảm bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu. Khi đất thoáng và không úng, rễ sẽ ổn định hơn và sức cây tiêu được cải thiện nhanh chóng hơn. 

3.2. Lây lan qua đất, nước tưới và thao tác chăm sóc

Nước mang bào tử nấm có thể lây từ trụ bệnh sang trụ khỏe. Bà con thực hiện thao tác tưới tràn cũng sẽ làm bệnh lan nhanh vì dòng nước đi qua nhiều gốc. Đất cũng là nơi giữ tuyến trùng và nấm. 

Khi chăm sóc thì bà con cần xăm đất hoặc đào rãnh bởi vì mầm bệnh có thể theo đất di chuyển sang vùng khác. Nhà vườn cần chú ý cách tưới và thao tác bởi vì việc thực hiện đúng sẽ giúp giảm tốc độ lây lan bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu và giữ ổn định khu vực còn khỏe.

3.3. Lây lan dần từ vài trụ sang cả khu vực trong vườn

Ban đầu bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu thường chỉ xuất hiện ở một cụm nhỏ nhưng nếu không xử lý thì cụm này sẽ lan ra xung quanh và hình thành vùng bệnh. Bà con có thể quan sát sự lan theo hướng trụ liền kề bởi vì đó là dấu hiệu đặc trưng của việc lây lan bệnh. Qua đó cần khoanh vùng sớm và kiểm tra rễ ngay khi thấy dấu hiệu.

4. Dấu hiệu nhận biết bệnh chết chậm trên hồ tiêu theo từng giai đoạn

Bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu tiến triển theo thời gian nên dấu hiệu cũng thay đổi theo giai đoạn. Nếu bà con nắm được chuỗi dấu hiệu thì việc phát hiện bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu sẽ dễ hơn. 

Ở giai đoạn đầu thì cây vẫn đứng trụ và chưa có biểu hiện bệnh nặng, nên nhiều nhà vườn dễ nhầm với thiếu dinh dưỡng hoặc thời tiết bất lợi. Nhưng khi bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu nặng thì tán hồ tiêu sẽ suy yếu rõ và rễ hư nhiều. Lúc này thì việc cứu trụ cây sẽ rất khó và bà con cần cân nhắc cách xử lý nhanh chóng. 

4.1. Giai đoạn đầu cây bị bệnh

Cây sinh trưởng chậm và lá vàng héo trên toàn trụ rồi rụng dần. Ban đầu thường vàng từ lá già, sau đó lan lên các lá phía trên. Đối với tiêu con thì bà con dễ nhầm vàng lá do tuyến trùng với thiếu dinh dưỡng. Nếu thấy lá non teo nhỏ, bạc màu và vàng đồng loạt thì người trồng cần kiểm tra rễ tiêu ngay. 

Việc bứt lá thấy dai thì bà con cần nghi cây đã bị tuyến trùng tấn công. Vì vậy bà con cần đào kiểm tra rễ và nếu thấy nốt sần rải rác hoặc theo chuỗi, khả năng đó là bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu. 

4.2. Giai đoạn hồ tiêu bị nặng

Trong giai đoạn này thì cây tiêu sẽ suy rõ, lá vàng nhiều và rụng mạnh. Lúc này dây tiêu sẽ càng yếu dần, đốt rụng và tán thưa hơn trước. Qua đó bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu thường xuất hiện thành từng vùng, từ một vài cây lan dần sang các cây bên cạnh và tạo thành mảng bệnh.

Trụ tiêu có thể vẫn cho quả nhưng năng suất cực kỳ kém. Nếu để kéo dài tình trạng bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu này thì trụ sẽ suy kiệt và dễ chết theo thời gian. Vì vậy bà con cần có giải pháp khắc phục sớm để không bị thất thoát mùa vụ này. 

4.3. Biểu hiện chung từ bộ rễ bị suy yếu

Khi đào lên thì nhà vườn thường thấy nốt sần trên rễ và rễ yếu dần theo thời gian. Việc rễ bị tổn thương sẽ làm khả năng cung cấp nước và dinh dưỡng lên thân lá tiêu bị suy giảm. Lúc đó một khi nấm phát triển thì rễ sẽ bắt đầu thối và cây suy nhanh hơn. Nếu rễ thối nhiều thì khả năng phục hồi cho cây tiêu đó thường rất thấp.

5. Phân biệt bệnh chết chậm với hiện tượng vàng lá sinh lý

Bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu dễ bị nhầm với vàng lá do thiếu dinh dưỡng nên bà con cần nhận biết rõ. Tình trạng vàng lá sinh lý thường liên quan đến dinh dưỡng và có thể phục hồi nếu chăm lại phù hợp. 

Trong khi đó thì vàng lá do bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu thường do rễ có nốt sần và bị suy yếu. Vì vậy bà con cần quan sát theo cặp dấu hiệu tán và rễ. Trong đó việc kiểm tra rễ là bước quan trọng nhất để phân biệt.

5.1. Vàng lá do bệnh chết chậm

Vàng lá do bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu thường đi kèm sinh trưởng chậm. Trong đó lá vàng héo trên toàn trụ, rụng dần từ lá già và tiến tới rụng đốt. Trên tiêu tơ thì lá non có thể teo nhỏ, bạc màu và vàng đồng loạt. Khi bứt lá thấy dai thì nhà vườn nên nghi ngờ là tuyến trùng tấn công. 

Điểm quan trọng của dấu hiệu bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu là thường xuất hiện theo vùng trồng tiêu. Trong đó bà con sẽ thấy một cụm trụ cùng suy mà phải không rải rác ngẫu nhiên tại vườn. 

5.2. Vàng lá do thiếu dinh dưỡng

Tình trạng vàng lá do thiếu dinh dưỡng thường làm lá vàng đều và ít gắn với chuỗi rụng đốt theo vùng. Cây có thể yếu nhưng không nhất thiết lan thành mảng như bệnh. Khi chăm sóc và bón lại hợp lý thì hồ tiêu có thể cải thiện theo thời gian.

5.3. Phân biệt thông qua rễ tiêu

Đối với bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu thì rễ thường có nốt sần rải rác hoặc theo chuỗi. Đây là dấu hiệu liên quan tuyến trùng và là điểm khác biệt quan trọng. Khi bệnh kéo dài thì rễ yếu dần và có thể thối, từ đó ảnh hưởng đến khả năng hút nước và dinh dưỡng suy mạnh. 

Còn đối với tình trạng cây tiêu thiếu dinh dưỡng thì rễ cây thường không có nốt sần bất thường như bệnh chết chậm. Vì vậy bà con nên kiểm tra rễ cây để phân biệt chắc chắn hai bệnh này. 

6. Quy trình kiểm tra tại vườn khi nghi cây tiêu bị chết chậm

Bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu cần được kiểm tra theo quy trình. Mục tiêu là chọn đúng trụ nghi bệnh, đào đúng vị trí và đánh giá đúng mức độ. Nếu kiểm tra sai cách thì nhà vườn có thể làm đứt rễ tơ và khiến cây suy thêm. Vì vậy bà con cần thao tác nhẹ và có so sánh với trụ khỏe.

6.1. Chọn trụ nghi bệnh và trụ khỏe để so sánh

Bà con cần chọn một trụ có biểu hiện vàng lá, héo và sinh trưởng chậm. Đồng thời chọn một trụ khỏe gần đó để đối chiếu tán và sức đọt. Tiếp đến quan sát xem trụ nghi bệnh vàng từ lá già hay vàng đồng loạt. Cũng như nhà vườn cần đối chiếu xem bệnh có xuất hiện theo vùng hay chỉ một trụ.

Nếu thấy nhiều trụ quanh đó có dấu hiệu tương tự thì nhà vườn nên khoanh vùng tạm trước. Việc thực hiện này sẽ giúp hạn chế chăm sóc lan man khiến bệnh lây thêm trong vườn tiêu. 

6.2. Đào kiểm tra rễ đúng vị trí, tránh làm đứt rễ tơ

Đào kiểm tra rễ cần nhẹ tay và tránh xăm đất sát gốc, mục tiêu hành động này là để quan sát rễ mà không làm đứt rễ tơ. Khi đào thì bà con tìm dấu hiệu nốt sần trên rễ, trong đó nốt sần có thể nằm rải rác hoặc xếp thành chuỗi. Nếu rễ phát triển kém và yếu dần thì nhà vườn cần lưu ý nguy cơ nấm đất tấn công. 

6.3. Đánh giá mức độ bệnh

Mức độ bệnh nhẹ thường là cây chậm lớn, vàng lá nhưng chưa suy kiệt hoàn toàn. Trường hợp này thì thường phù hợp xử lý để ngừa nấm và hỗ trợ phục hồi. Mức độ bệnh nặng là khi cây tiêu bắt đầu suy yếu rõ và khả năng hồi phục thấp. Khi rễ đã hư nặng thì lúc đó việc điều trị thường tốn kém mà không có nhiều hiệu quả.

7. Cách phòng bệnh chết chậm trên hồ tiêu

Bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu khó chữa khi đã nặng vì vậy bà con nên phòng bệnh là hướng quan trọng nhất. Phòng đúng tập trung vào giống, đất, thoát nước và cách chăm sóc giảm tổn thương rễ.

7.1. Chọn giống khỏe, đất trồng sạch mầm bệnh

Bà con không trồng tiêu trên vườn cà phê hoặc vườn tiêu vừa bị tuyến trùng phải nhổ bỏ. Nếu trồng lại thì cần cày xới, thu gom rễ, phơi đất và luân canh ít nhất 2 đến 3 mùa vụ. Việc hom tiêu nên được xử lý ngay khi cắt và ươm bầu bằng thuốc trị nấm. Trong đó hố trồng cần xử lý bằng thuốc trị nấm và chuẩn bị trước 10 đến 15 ngày.

Đối với giống tiêu thì bà con có thể cân nhắc nhóm giống sinh trưởng khỏe như Vĩnh Linh, tiêu trâu, tiêu ghép. Cũng như những nhóm giống ít nhiễm như tiêu trung lá lớn, tiêu trung lá vừa, tiêu sẻ lá lớn.

7.2. Làm vườn thoát nước tốt, hạn chế úng kéo dài

Tạo môi trường thông thoáng cho vườn tiêu, nhất là vào mùa mưa. Đối với mô hình trụ sống làm trụ tiêu thì bà con nên rong tỉa mạnh đầu mùa mưa. Khi trồng tiêu nên hạn chế tạo bồn và bà con cần có rãnh thoát nước giữa các hàng. Mục tiêu là phải tránh đọng nước ở gốc tiêu vì đây là điều kiện cho nấm sinh sôi.

Bà con có thể đào hệ thống rãnh thoát theo ô bàn cờ sâu 40 đến 50 cm. Mật độ 3 hàng ngang 1 rãnh và 3 hàng dọc 1 rãnh, kèm rãnh chính sâu trên 50 cm quanh vườn. Vào đầu mùa mưa nếu có bồn giữ nước quanh gốc thì nên phá bồn để chống đọng nước. 

7.3. Vệ sinh vườn và canh tác hợp lý

Bà con nên thường xuyên kiểm tra vườn để phát hiện bệnh sớm. Việc thu gom tàn dư cây bệnh mang ra khỏi vườn và tiêu hủy, đồng thời xử lý đất bằng vôi tại gốc bệnh. Phần tán tiêu cách mặt đất 20 đến 30cm nên cắt bỏ các cành ngang. Cách làm này sẽ giúp gốc thông thoáng và hạn chế lây lan nguồn nấm từ đất lên. 

Trong mùa khô nếu bà con làm tủ gốc thì không tủ sát gốc mà cách 20 đến 30cm. Qua đó nên tưới nước vừa đủ và hạn chế tưới tràn để giảm nguy cơ lây lan. Khi đào rãnh, xăm đất, cày xới và làm cỏ thì nên cách gốc tầm khoảng 30 cm. Đặc biệt là phần sát gốc nên ưu tiên nhổ cỏ bằng tay để giảm làm tổn thương rễ.

7.4. Bón phân cân đối

Khi bón phân hóa học thì bà con nên pha loãng để tưới, không bón dồn nhiều trong một lần vì dễ gây xót rễ và tạo cơ hội cho nấm tấn công. Trong đó phân chuồng bón cho tiêu cần là loại đã hoai mục bằng Trichoderma hoặc chế phẩm EM. Đây là điểm quan trọng để giảm mầm bệnh trong phân.

Rãnh bón phân và ép xanh nên đào lên, xịt thuốc nấm và phơi rãnh 10 đến 15 ngày trước khi bỏ phân rồi lấp đất. Qua đó hàng năm bà con có thể dùng thuốc diệt tuyến trùng và thuốc diệt nấm tưới hoặc phun vào gốc. Tuyến trùng thường 2 đợt đầu và cuối mùa mưa, còn nấm xử lý đầu mùa mưa và nhắc lại sau 30 đến 40 ngày.

8. Xử lý khi hồ tiêu đã bị chết chậm theo mức độ bệnh

Bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu cần xử lý theo mức độ để tránh tốn kém mà không hiệu quả. Trụ nhẹ còn cơ hội phục hồi nhưng trụ nặng nên loại bỏ để giảm lây lan. Do phần rễ rất nhạy cảm và khó can thiệp trực tiếp nên nhà vườn không nên cố chữa khi bệnh đã quá nặng. Khi rễ thối nhiều thì hiệu quả cứu trụ tiêu thường rất thấp.

Trong mọi trường hợp thì bà con cần khoanh vùng và hạn chế tưới tràn. Bởi vì nước mang bào tử nấm có thể làm bệnh lan sang trụ kế bên. Dưới đây là hướng xử lý theo mức độ mà người trồng có thể tham khảo. 

8.1. Trường hợp bệnh nhẹ

Trường hợp nhẹ thường là trụ mới bị tuyến trùng, chưa nhiễm nấm nặng hoặc đang xử lý để ngừa bệnh. Bà con nên ưu tiên phát hiện sớm để xử lý hiệu quả hơn. Từ năm thứ 2 thì có thể tưới gốc dung dịch Bordaux 1 phần trăm để phòng bệnh. Trong đó bà con có thể tưới tầm khoảng 2 đến 3 lần và chia đều suốt mùa mưa.

Từ năm thứ 3 trở đi khi bệnh bắt đầu có nguy cơ xuất hiện thì bà con có thể dùng Trepachbul 607SL, Alpine 80WP, 800WDG, Mexyl MZ 72 WP. Nhà vườn phun hoặc tưới gốc 2 đến 3 lần mỗi năm và chia đều trong mùa mưa. Nếu dùng để chữa thì bà con có thể phun 1 lần mỗi tháng đến khi bệnh giảm. 

Trong giai đoạn cây bệnh, tuyệt đối không bón phân chứa nhiều đạm vì cây có thể suy nhanh hơn. Sau khi xử lý bệnh thì bà con có thể bổ sung chế phẩm sinh học kết hợp Trichoderma với lượng phù hợp. Mục tiêu là hỗ trợ sức cây và tăng khả năng chống chịu.

8.2. Trường hợp bệnh nặng

Khi cây đã nhiễm bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu nặng thì nhà vườn nên loại bỏ ngay bởi vì chữa trị lúc này thường tốn kém mà không có nhiều hiệu quả. Bà con đào bỏ cây bệnh và xử lý tận gốc trước khi tính phương án trồng. Sau đó thu gom tàn dư cây bệnh và mang ra khỏi khu vực vườn để tiêu hủy.

8.3. Xử lý đất và chuẩn bị hố trước khi trồng lại

Sau khi nhổ bỏ trụ bệnh thì bà con cần cày xới và thu gom rễ trong đất. Trong đó việc phơi đất là bước quan trọng để giảm nguồn bệnh còn sót lại. Nếu vườn từng bị tuyến trùng thì nên luân canh ít nhất 2 đến 3 vụ màu trước khi trồng lại. Mục tiêu là giảm mầm tuyến trùng còn tồn trong đất.

Hố trồng cần xử lý bằng thuốc trị nấm và chuẩn bị trước 10 đến 15 ngày trước khi trồng. Đây là bước giúp hạn chế nấm đất tấn công ngay từ đầu. Khi bón phân chuồng thì nhà vườn bắt buộc dùng loại đã hoai mục bằng Trichoderma hoặc chế phẩm EM. 

Bệnh chết chậm trên cây hồ tiêu thường bắt đầu từ rễ và lan theo vùng nên bà con cần ưu tiên nhận biết sớm, kiểm tra rễ đúng và phòng theo quy trình chăm sóc. Nếu nhà vườn cần thêm thông tin hữu ích trong quá trình canh tác hồ tiêu thì hãy truy cập tại AKIFARM nhé!